Bilgi Kuramı Nedir?

/ 18 Haziran 2020 / / yorumsuz

Bilgi Kuramı Nedir? 2019 itibariyle ortaöğretim müfredatına ayrı bir ders olarak giren, ancak henüz okullarımızda ders olarak görülmeye başlanmayan, kitabı da yayınlanmayan yeni bir ders: Bilgi Kuramı.

Bilgi kuramı veya epistemoloji, üniversitede Lisans Programı olarak Felsefe bölümünün temel derslerinden birisidir. Lise felsefe ders kitaplarında ise 2018’den önce Felsefe ders kitaplarında bir ünite olan, 2018-2019 itibariyle sadece bir konuya düşürülen Bilgi Kuramı (Epistemoloji) artık bir felsefe konusu olmaktan öte bağımsız (müstakil) bir ders oldu. Dersin içeriği ve ünitelerini, konularını zamanla zenginleştireceğiz.



(*) Resimdeki hayvanların neler olduğunu doğru görebildiğiniz görmek için (amma çok görmek dedik ki, bu görmek ile bilmenin ne kadar yakın bir ilişki içinde olduğunu, görmenin bakmaktan daha fazla bir şey olduğunu gösteren bir örnek oluyor aynı zamanda) yazının en altına doğru farenin tekerini yavaş yavaş çevirin (farenin tekerini çevirmek kadar önemli olan bir başka çevirmek fiili (edimi, eylemi, aksiyonu) daha var ki, o da farklı dillerden yapılan çeviri (tercüme, translate) oluyor. (Bir kısa cümle için ne kadar çok gevezelik yaptığımı, bilgiçlik (ükelalık da diyebilrsiniz) görüyorsunuz.

Bilgi Kuramı Nedir? Felsefe ile ilişkisi nedir?



“Felsefe” sözcüğü Yunanca Philosophia sözcüğünden gelir ve kökeninde Philo – sophia / Sevgi – bilgelik (Bilgelik-sevgisi) anlamına gelir [İlk olarak Pythagoras tarafından kullanılmıştır]. Bu bağlamda, felsefe gerçeği ve doğruluğu araştırma ve bilme etkinliğidir. Gerçeği bilme etkinliği olarak açığa çıkan felsefe öncelikle ontoloji olarak kendisini göstermiştir. Sofistlerle başlayan süreçte, bilginin kendisini konu edinmesiyle epistemloji, felsefi kavrayışın tamamlayıcısı olmuştur. Bu çerçevede epistemoloji, bilginin olanaklı olmasına, doğruluğuna, geçerliliğine, kaynağına, doğasına ilişkin araştırmayı kendine konu edinen bir felsefe disiplinidir. Epistemoloji, Yunanca episteme (bilgi) ve logos (bilgi, açıklama, kuram, akıl) sözcüklerinden oluşur. Episteme, sanı, inanç ve kanı (doxa)dan farklı olarak doğru bilgi, bilimsel bilgi, sistematik bilgi demektir. Logos sözcüğünün çağımızdaki karşılığı sistemlilik, dizgesellik, düzenliliktir ve bilim anlamı taşır.

Bilgi kuramı terimi, doğrudan doğruya bilginin ne olduğunu inceleyen bir bilim dalını adlandırır ve şu sorunun karşılığını araştırır: Bilgi olgusu nasıl gerçekleşiyor? Bu soru bilginin özü, kaynakları ve sınırı sorunlarını kapsar. Hind-Avrupa dil grubuna bağlı Batı dillerinde birbirlerine pek yakın anlamlarda kullanılan epistémologie (Os. İlmiyât),gnosgologie (Os. Mebhası mârifet) ve théorie de la connaissance (Os. Nazariyei ilim) terimlerinin Türkçeye bilgi kuramı terimiyle çevrilmiş olması karışıklıklar doğurmaktadır. Ne var ki bu karışıklık bir dereceye kadar Batı dillerinde de vardır. İngiliz düşünürü Baldwin, bu yüzden, bilgi olgusunun özü-kaynağı-sınırı sorunlarını inceleyen bilim dalının epistémologie ve bilgi olgusunun varlık değeri bakımından eleştirisinin gnoséologie terimleriyle dile getirilmesini önermiştir. Gerçekte, bu iki terim arasındaki anlam ayrılığı, bilgi elde etmek için kullanılan yöntem ayrılığından doğmaktadır. Epistémologie terimi bilimsel bilginin ne olduğunu inceleyen bilim dalını, gnoséologie terimi sezgisel bilginin ne olduğunu inceleyen bilim dalını adlandırır. Théorie de la connaissance ise bilenle bilinen arasındaki ilişkilerin ne olduğunu inceler. Ayrıca bilgi kuramı deyimi, bilginin kaynağı üstünde savlar ileri süren usçuluk, duyumculuk, sezgicilik, deneycilik vb. gibi çeşitli bilgi öğretilerini de adlandırır. Bir yandan da bilginin değerini araştıran bir felsefe dalıdır. Ne var ki bütün bunlar metafizik felsefenin araştırma ve incelemeleridir. Diyalektik materyalist felsefenin bilgi kuramı, yansı kuramıdır ki bilginin ne olduğunu, nasıl elde edildiğini, geçerliğini ve zorunluluğunu açık seçik sergiler.

Bilgi Kuramı, öğrencilere bilginin doğası ve bildiğimizi iddia ettiklerimizi nasıl bildiğimiz konusunda dönüşümlü düşünme olanağı sunması dolayısıyla özel bir yere sahiptir.

Bilmenin farklı yolları ve farklı bilgi türleri konusunda, düşünmeye dayalı ve amaca yönelik bir sorgulama olan Bilgi Kuramı, tamamen sorulardan oluşur.

En önemlisi “Nasıl biliyoruz” olan bu sorulardan bazıları şunlardır:

  • Neler X’in kanıtları sayılabilir?
  • Y’nin en iyi modelinin hangisi olduğuna nasıl karar veririz?
  • Z kuramı, gerçek dünyada ne anlama gelir?

Bu ve benzeri soruları içeren tartışmalar yoluyla öğrenciler, kişisel ve ideolojik varsayımları hakkında daha fazla farkındalık kazanmanın yanı sıra, kültürel bakış açılarının çeşitliliği ve zenginliğinin değerini daha iyi anlarlar.

Bilgi kuramı öğrencilere ve öğretmenlere,

  • bilmenin çeşitli yolları ve bilgi alanları hakkında eleştirel bir biçimde dönüşümlü düşünme ve
  • kendi kültürlerinde, başkalarının kültürlerinde ve daha geniş dünyada bilginin yerini ve doğasını dikkate alma fırsatı sunar.

Ayrıca bilgi kuramı öğrencileri,

  • kendilerini düşünen bireyler olarak görerek bilginin karmaşıklığını daha iyi kavramaya ve
  • karşılıklı bağlılıkların giderek arttığı ama belirsizliklerle dolu bir dünyada sorumlu davranmanın gerekliliğinin farkında olmaya özendirir.



Bilgi Kuramı (Epistemoloji) temel konuları, kavramları, sorunları, önemli kuramları hangileridir diyenler için biraz daha detay burada, tıklayın!

SETAV’dan İsmet Kesen imzalı “Yeni Ortaöğretim Tasarımında Saklı Bir İmkân: Bilgi Kuramı” yazısı için buraya tıklayın.

 

(*) Resimdeki iki hayvan Ördek ve Tavşan. Aynı uzantılar kuşun gagası ile tavşanın kulağı aynı.