Başkanlık, Yarı başkanlık ve parlamenter sistemlerde yürütme ve yasama ilişkileri

/ 19 Ocak 2017 / / yorumsuz

Başkanlık, Yarı başkanlık ve parlamenter sistemlerde yürütme ve yasama ilişkileri

Başkanlık, yarı-başkanlık ve parlamenter sistem temelde kuvvetler ayrılığı ilkesine dayandığı varsayılan dolayısıyla yasama, yürütme ve yargı kuvvetlerinin bağımsız ve farklı organlar eliyle kullanılması beklenen hükümet sistemleridir.

Ancak uygulamada parlamenter sistem yürütmenin iki başlı (cumhurbaşkanı ve kabine) olduğu ve bunlardan birisinin (kabinenin) yasama organı içinden çıktığı, yasamanın onayı ile iş başına geldiği, yasama organının denetimine tabi olduğu ve yasama organı tarafından görevden alınabildiği bir sistemdir. Bu sistemde devlet başkanlığını da temsil eden cumhurbaşkanlığı makamının sorumsuz ve fakat (meclisi fesh etme ve seçime gitme kararı verebilme gibi) önemli yetkilerinin olması da sorunları çözmeyi güçleştiren, sorun üreten bir yapı ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

Parlamenter sistem hem yürütme organının iki başlı yapısı nedeniyle, hem de yürütme organının yasamaya dayanması nedeniyle gerçek anlamda bir kuvvetler ayrılığını tartışmalı hale getirmektedir. Gerçekten de uygulamada bir yandan cumhurbaşkanları ile hükümetlerin çatışabilmesi, öte yandan aynı zamanda meclis çoğunluğunu elinde bulunduran kabinenin yasama organını kendi istediği gibi çalıştırması veya zayıf meclis desteği olan iktidarların etkisiz ve istikrarsız bir yönetim ortaya koymaları gibi sorunlara yol açmıştır. Nitekim hem Turgut Özal, hem Süleyman Demirel, hem de Ahmet Necdet Sezer Cumhurbaşkanlığı görevindeyken hükümetlerle çatışma içine girdiler. Yine 1982 Anayasası ile cumhurbaşkanlığı makam ve yetkilerinin güçlendirilmesi, arkasından 2007’de benimsenen Cumhurbaşkanını halkın seçmesi esası ve 12 Eylül 2010’da yapılan Anayasa değişikliği referandumunda Cumhurbaşkanlığının yetkilerinin daha da artırılmasıyla, bu durum daha da pekiştirildi.

Yarı-başkanlık sistemi devlet başkanı (cumhurbaşkanı)nın halk tarafından seçilmesi ve geniş yetkilerle donatılması bakımından başkanlık sistemine; yasama içinden çıkan ve yasamanın güvenine dayanan bir kabinenin bulunması bakımından da parlamenter sisteme benzer. Yarı-başkanlık sisteminde yürütme iki başlı bir yapılanmaya sahiptir. Cumhurbaşkanının tek başına karar verip uygulayabileceği (karşı-imza kuralına tabi olmayan) yetki ve işlerin bulunması, yine cumhurbaşkanının bakanlar kurulunun işlemleriyle ilgili imza yetkisinin formel olmaması ve imzalamama hakkının bulunması yürütmeyle ilgili kriz ve sorunlara sebep olabilmektedir.

Katı kuvvetler ayrılığına dayanan başkanlık sisteminin en temel özelliği, yasama organı seçimlerinden ayrı bir seçimle iş başına gelen başkanın yürütme gücüne tek başına sahip olmasıdır. Bu sistemde başkan yasama organı içinden çıkmadığı gibi güvenine de dayanmaz.

Başkan yasama organının çalışmalarına katılmaz, müdahale etmez. Parlamenter sistemde Cumhurbaşkanının meclisi fesh etme ve seçim kararı verme gibi yetkilerine karşın, Başkanlık sisteminde yasama bağımsızlığı tamamen sağlanmıştır diyebiliriz. ABD’de başkan Kongre’yi dağıtamıyor, Kongre de başkanı siyasi olarak suçlayamıyor.

Yasama ve yürütmenin katı ayrımına rağmen Başkanın yetkileri, yasama organınca (meclis veya Kongre) dengelenir. Örneğin meclis, başkanın istediği bir ismi hükümet üyesi veya büyükelçi olarak onaylamayabilir. Dış ilişkileri Başkan yürütmekle birlikte uluslararası antlaşmaları onay yetkisi Kongre’nindir.

Diğer yandan örneğin ABD’de Başkan, Kongre’nin kabul ettiği bir yasayı 10 gün içinde veto edebiliyor. Ancak 10 gün içinde hem veto etmez, hem de onaylamazsa yasa kendiliğinden yürürlüğe giriyor. Ancak veto edilen bir yasanın tekrar başkana gönderilebilmesi için hem Senato’da, hem de Temsilciler Meclisi’nde ayrı ayrı yapılacak oylamalarda üçte iki çoğunlukla kabul edilmesi gerekiyor.

ABD’de olduğu şekliyle Başkanlık sisteminde, klasik bir Bakanlar Kurulu yoktur. 13 bakanı bulunan başkan, genellikle, “sekreteri” gibi çalışan hükümet üyelerini ihtiyaç duydukça davet ederek görüşüyor.

Yorum yaz