4. Ünite: Felsefi Okuma ve Yazma

/ 27 Mart 2022 / / yorumsuz

Felsefi Okuma ve Yazma

Felsefe ile uğraşmanın, felsefe yapmanın en etkili yolu, felsefi okuryazarlık becerisini geliştirmektir. Felsefi okuryazarlık; felsefenin temel terim ve bakış açılarıyla ilgili yeterli donanımı gerektirir. 10. Sınıf Felsefe dersinin ilk üniteleri bu donanımı kazandırmaya yönelik konulardan oluşmaktadır.

Felsefe okuru olmak, metinleri felsefi bir ilgiyle anlamaya yönelmekle başlar. Öncelikle metinde işlenen problem (sorun) veya problemlerin ne olduğuna odaklanmak gerekir. Sonuçta her felsefi metin belirli bir problemle ilgilidir. Sonrasında hangi kavram ve terimlerin geçtiği, bunların metin bağlamında hangi anlamlarda kullanıldığı araştırılır. Daha sonra problemi geliştiren fikir, argüman (argüman için 2. Üniteye bakın), eleştiri ve bunlar arasındaki geçişler belirlenir.

Felsefi okurluk, aynı zamanda felsefi yazarlığın ilk adımıdır. Felsefi metin yazmaya girişmek için sadece okumak yetmez, okunanlar üzerinde özgün bir görüş geliştirmiş olmak da gerektirir.

Felsefi okuma ve yazma ünitesi felsefi metinlerin analizi, konu hakkında alternatif görüşler geliştirme, felsefi deneme yazma konularını içeriyor.

Felsefi Metin

Bir fikrin, bir görüşün belirli bir düzen içinde yazılı olarak ifade edilmesiyle oluşan bütüne metin denir. Felsefi metinler ise belirli bir (felsefi) sorun hakkında ortaya konulan, kavram ve terimlere dayalı sorgulama ve aklı yürütmelerle bir birine bağlanmış belirleme ve fikirler içeren metinlerdir. Felsefi metinler, problem, kavram, iddia, karşı iddia, gerekçe, açıklama ve eleştiriler gibi pek çok kurucu ögeden oluşur. Felsefi metnin ögelerinin kendi içinde tutarlı bir yapı sergilemesi beklenir. Ancak F. Nietzcshe’nin eserleri, Sartre ve Camus gibi filozofların romanları, Platon’un karşılıklı konuşma biçimindeki Diyaloglar’ı gibi sistematik denilemeyecek felsefi metinler de vardır.

Formel olarak standart ve tek biçimli bir felsefi metin şablonu olmadığı gibi, felsefi metinlerin anlaşılması ve yorumlanmasında da tek-biçimlilik yoktur. Metindeki temel anlam, çoğunlukla onu okuyanın bakış açısıyla yeniden yorumlanır ve değerlendirilir. Felsefe metinlerinin okunma biçimi çoğul okumaya izin verir. Yani her okuyucu için hatta aynı okuyucu için bile farklı açılardan okunup yorumlanabilir. Felsefi metin analizi, metni oluşturan ögeleri ayrıştırma ve aralarındaki ilişkileri ortaya koyma işlemidir. Analiz yapılırken o analizin yol ve yönteminin açıklıkla ifade edilmesi gerekir. Ancak hangilerinden yararlanılacağı ile ilgili bir sınırlandırma yapılamaz, farklı veya yeni yollar her zaman mümkündür. Felsefi metin analizinde öncelikle metnin ana problemi ve bu probleme dair filozofun temel görüşleri tespit edilir ve bunlara dair kullandığı terimler ayrıştırılır. Görüş oluşturulurken kullanılan önerme, argüman ve akıl yürütme biçimleri gözetilerek onun tutarlı olup olmadığına bakılır. Metin analizinin temel amacı metni doğru anlamak ve yorumlamaktır. Felsefi bir metin de edebi metinler gibi bir kez ortaya konulduktan sonra yazarın kendisinden bağımsız yapılar olarak ele alınır ve anlaşılır. Metnin anlamı, yazarın aslında neyi kast ettiğinden bağımsız olarak okuyucu tarafından yorumlanmaya ve anlaşılmaya açıktır. Farklı bakış açılarıyla ve kıyaslamalı okumalarla metnin ana görüşlerine açıklık kazandırmak yani metni anlamca zenginleştirilmek mümkündür.

Felsefi metnin incelenmesinde diğer bir yol da metnin dilsel analizidir. Öncelikle kavram ve ifadelerin anlamsal olarak doğru olup olmadığına ve doğru biçimde birbirine bağlanıp bağlanmadığına dikkat edilir.

Felsefi metin, bütüncül bir yapı teşkil eder. Metnin tamamı ele alınmadan metni oluşturan ögeler sağlıklı olarak değerlendirilemez. Bir metin, içinde birden fazla fikri barındırabilir. Metin, içinde birçok fikri barındırsa da aslında tek bir iddiayı ortaya koyma amacındadır. Diğer tüm fikirler aslında bu temel iddiayı desteklemek için vardır. Filozofun içinde yaşamı, yaşadığı çağ ve toplumun koşulları ve olayları, kişisel özellikleri ile metni ilişkilendirme bağlam analizine girmektedir. Daha ayrıntılı metin analizlerinde bağlam analizleri de yapılır.

Felsefi Metin Analizi İçin Öneriler

Felsefi metin, temel probleme dikkat edilerek okunur. (Paragraf sorularında “Parçada vurgulanan veya savunulan görüş aşağıdakilerden hangisidir?” diye sorulduğunda bu ana fikir sorulur.)

Felsefi metinde geçen görüşler bulunur. Felsefi metnin ana fikrine destek olan temel bileşenler anlamlarıyla beraber belirlenir. (“Parçaya dayanarak aşağıdakilerden hangisine ulaşılamaz?” sorusu gibi sorularda metindeki bilgi ve fikirlerin görülmesi ve metinde olmayan veya metne aykırı olan görüş, bilgi veya fikrin bulunması istenir.)

Felsefi metin dilsel açıdan incelenerek kavram, terim ve ifadelerin anlamsal kontrolü yapılır. (Kavram ve terim sorularıyla yapılan bunu ölçmektir.)

Felsefi metindeki çıkarımlar mantıksal açıdan incelenir. Bunların akıl ve mantık ilkeleriyle olan tutarlılığı kontrol edilir. (Parçadaki fikirle tutarlı olan veya çelişen yargının sorulduğu sorular buna örnektir.)

Felsefi Görüş ve Görüş Geliştirme

Felsefi okuma, felsefenin temel bir özelliği ile ilgili olarak “üzerine düşünme” (refleksif düşünme) ile doğrudan ilişkilidir. Bu okumada sadece metin analizi yapılmaz, aynı zamanda temel ve yan fikirlerin, görüşlerin tespiti yapılır. Öte yandan okur, kendisi de yeni görüş veya görüşler geliştirir. Metin okunurken metinde geçen olgular, sayısal veriler, bilgi ve görüşler önce ayrıştırılarak analiz edilir. Yeniden birleştirerek sentezlenir, genellenir, yeniden anlamlandırılır ve yeni düşünceler, kavramsal veya pratik problemlerin çözümlenmesine uygulanır. Dolayısıyla her metin okuma, özünde yeni fikirler geliştirme, yaşamı ve eylemleri yeniden gözden geçirme ve düzenleme sürecidir.

Dikkat:
Burada dikkat edilirse analiz ve sentez gibi birbirini izleyen iki süreç söz konusudur. Analiz aşaması argüman ve görüşlerin ve tabii ki, bunların yer aldığı metinlerin dil ve mantık açısından çözümlendiği aşamadır. Bu aşamada fikirler ve kavramlar da çözümlenir. Sentez aşaması ise daha çok yeni bir fikir veya görüş oluşturma aşamasında söz konusudur; sentezleme aşamasında veri, bilgi ya da fikirlerin bir birine eklemlenerek (genellikle kapsamlı) bir görüşe ulaşılır.

Bir metinden yola çıkarak alternatif ve özgün fikirler geliştirebilmek için “Metnin ana konusu, fikri ve savı nedir, bunları destekleyen görüş, önerme ve argümanları nelerdir?”, “Ne tür kavramlaştırmalar ve terimleştirmeler yapılmıştır?”, “Akıl yürütme ilkelerine uyulmuş mudur?” ve “Doğruluk ve gerçeklik değeri nedir?” sorularına cevap verebilmek gerekir.

Felsefi Deneme Yazma

Bir fikri ya da argümanı geliştirmenin en etkili yollarından birisi, hatta en etkili yolu yazmaktır. Yazmak, aynı zamanda düşüncenin kalıcı bir şekilde ifade edilmesini de sağlar. Bir konu üzerine oluşturulan düşünce, çeşitli şekillerde ifade edilir. Deneme yazıları bu türlerden biridir. Yazanın kendi isteğine göre seçtiği herhangi bir konuda kesin yargılara varmadan, kişisel düşüncelerini kendi kendisiyle konuşuyormuş havası taşıyan bir üslupla kaleme aldığı yazılara deneme denir. Farklı alanlarda ve konularda deneme yazılabilir. Bunlardan biri olan felsefi denemeyi diğerlerinden ayıran özellikler vardır. Felsefi deneme; sorgulayıcı, tutarlı ve sistemli olması, ileri sürülen görüşlerin temellendirilmesi ve mantıksal açıdan tutarlı ve ikna edici olması ile ayrılır.

Felsefi denemelerde kavramların özel bir yeri vardır. Kavramsal irdelemelerin yanı sıra kavramlara bilinen anlamlarının dışında yeni anlamlar da yüklenebilir. Felsefi denemelerde ele alınan konuyla ilgili yazılacak olan denemenin ana problemi öncelikle tanıtılır. Bu probleme yönelik yapılacak olan çözümleme kısaca açıklanır ve denemenin neyi amaçladığı belirgin olarak belirtilir. Denemenin amacı bu bölümde olabildiğince açık ifade edilir. Daha sonra üzerinde durulacak ana problem analiz edilir ve kavramsal temelleriyle temel dayanakları gösterilir. Bu probleme yönelik başkalarının ileri sürdüğü görüşler de güçlü ve zayıf yönleri belirtilerek değerlendirilir. Her felsefi denemede sonuç bölümünün olması zorunlu değildir. Deneme yazarı çözüm önerisi ileri sürecekse bu öneri, yapılan analiz ve değerlendirmelerin üzerinde kurulur. Problemin analizi ve eleştirel değerlendirilmesiyle yazı bitirilebilir.

Felsefi Akıl Yürütme Biçimlerini Diğer Alanlarda Kullanma

Bir metni incelemeye başlarken hangi kavram ve problemlerin ele alınacağı tespit edilir. Metinde geçen akıl yürütmelerin doğru örülüp örülmediğine bakılır. Metnin analizi için izlenen bu basamaklar, metnin felsefeyle ilişkisinin çözümlenmesiyle anlamlı hâle gelir.

Bir metin değerlendirilirken “Varlık nedir?”, “Evrende düzen var mıdır?” ve “Varlık değişken midir?” gibi sorular varlık problemlerine; “Bilgi nedir?”, “Doğru bilgiye ulaşmak mümkün müdür?” ve “Bilimin değeri nedir?” gibi sorular bilgi-bilim problemlerine; “İyi ve kötü nedir?”, “Evrensel ahlak kuralları var mıdır?”, “En iyi yönetim biçimi nedir?” ve “ Güzel nedir?” gibi sorular değer problemlerine işaret eder.

Bu sorularla:

• Metnin varlık, bilgi ve değer gibi hangi problemlerle ilişkili olduğu (doğrudan veya dolaylı olarak hangilerine değindiği) belirlenir (belirleme).

• Metnin değindiği felsefi probleme ilişkin fikir, önerme (yargılarına), argüman ve bunların kendi içindeki tutarlılıklarına bakılır (analiz).

• Metnin geneline ve konuyu kavrayışına ilişkin çıkarımlarda bulunulur (sentez).

• Konuyla ilgili mevcut düşünce ve eleştirilerle metnin (yazarın) bakış açısının ve verdiği yanıtların konuyu derinleştirip derinleştirmediği, yeni açılımlar getirip getirmediği irdelenir (yorum).

• Sorunu ele alış biçimi, verdiği yanıtlara ne derece onay verildiği veya farklı görüşte olunduğu ifade edilir (değerlendirme).